Category Archives: Rapports historics

Naschiu ord la tschendra

Zehn Jahre sind vergangen und es ist, als wäre es gestern gewesen, damals am Ostermontag, den 17. April 2006. Es war nach vier Uhr nachts, als das Telefon klingelte und der Pager piepste. „Stallbrand in Salaplauna“ – Naja, dachte ich, das muss wohl der kleine Stall oberhalb der Kantonsstrasse sein, vor einem Jahr brannte ein anderer Stall, weiter unterhalb der Lukmanierstrasse. So zog meine Brandschutzbekleidung an, dachte dabei, wo der nächste Hydrant liegt, machte mir Gedanken über Wassertransport, fuhr mit dem Auto weg und unterhalb von Segnas wurde mir klar, als ich nach Disentis blickte: es ist der grosse Klosterhof! Kurz darauf bestätigte mir die Notrufzentrale in Chur den Ort.

Riesige Flammen stiegen empor und Disentis leuchtete hell im orangen Licht. Ich muss zugeben, mir wurde mulmig. Ich dachte an die mir gut bekannte Pächterfamilie, die vielen Tiere und hoffte auf meine Leute. Als ich beim Feuerwehrlokal vorbeifuhr, sah ich Licht und war erleichtert, nicht allein zu sein. Inmitten des Dorfes Disentis galoppierte mir ein Pferd entgegen, später traf ich auf eine Gruppe verstörte Kälber. Als ich kurz vor dem Schadenplatz ausstieg, hörte ich das Gebrüll der Tiere, es war schrecklich und ich kann es heute noch beschreiben. Auch unser Gemeindepräsident kam gerade an, sprach mir Mut zu und bot Hilfe an. Diese wenigen Worte beruhigten. Schnell erkundigte ich mich nach der Familie, ob das Haus leer sei, alle draussen? Nur der Pächter sei im Stall. War ja klar, dachte ich, er der tierliebende Bauer will alles retten, egal welche Gefahr auf ihn lauert. Mein erster AdF kam, musste den Pächter auffinden und ging weg. 

Der Heustock stand auf der ganzen Länge in Vollbrand, vom Stall her strahlte eine enorme Hitze, die Schilder der angrenzenden Kantonsstrasse schmolzen. Dann kamen immer mehr Feuerwehrleute und als die Meldung kam, die ganze Pächterfamilie und die Tiere seien in Sicherheit, wurde es in mir ruhiger und ich konnte klarer denken, nicht zuletzt auch dank der Mithilfe meiner Kameraden. Mein Entschluss war klar: Haus halten, Rest je nach Möglichkeit ebenfalls halten. Mein Vizekommandant erhielt den Befehl, das Haus mit einem Hydroschild schützen zu lassen. Kameraden führten den Auftrag aus, als der nächste Schreck folgte: krachend und unvorhergesehen stürzte die gesamte tonnenschwere Stahlkonstruktion Richtung Haus, genau dorthin, wo das Hydroschild stehen sollte. Das Feuer war gewaltig, die Erschütterung auch. Habe ich jetzt Kameraden in den Tod geschickt? In meiner 15-jährigen Tätigkeit als Kommandant hatte ich zweimal grosse Angst um meine Kameraden, das war das erste Mal und der Schreck hat mich geprägt. Glücklicherweise tauchte aber mein Vize bald auf, heil, und teilte mir mit, das Hydroschild habe bereits seinen Dienst getan und die fallenden, brennenden Holzteile gelöscht, niemand sei zu Schaden gekommen, eventuell habe das Haus gelitten.

Was dann folgte, war fast Routine. Zwar tauchten immer wieder kleinere Probleme auf. Wir arbeiteten aber gut und alles funktionierte dementsprechend. Die Feuerwehr löschte den Brand, die Bauern sorgten zusammen mit dem Tierarzt um die Tiere. Irgendwann gegen Abend war das Feuer mehrheitlich gelöscht, wir konnten abziehen und lediglich eine Brandwache stellen. Immer wieder musste nachgelöscht werden, sogar noch eine Woche später, als Strohballen erneut Feuer fingen. Zurück blieb eine Ruine eines Landwirtschaftbetriebes, ein nun allein stehendes Bauernhaus, eine traurige, erschütterte Pächterfamilie, zwei tote Tiere (eine Kuh, die wieder in den Stahl zurückkehrte und das Pferd, das notgeschlachtet wurde) und eine Klostergemeinschaft, die nun gut überlegen musste, ob sich ein Landwirtschaftsbetrieb auf der Salaplauna noch zeitgemäss ist.

Doch Salaplauna ist wie ein Phönix. Aus der Asche erstanden steht heute ein neuer Stall mit Besuchergallerie, das Center sursilvan d’agricultura, wo regelmässig Veranstaltungen stattfinden und eine Grosskäserei, die täglich rund 25’000 m3 Milch aus der Region zu Bergkäse verarbeitet. Neues Leben und neue Arbeitsplätze sind entstanden, dank einer in die Zukunft schauenden Klostergemeinschaft und mutigen Bauern. Leider ist die damalige Pächterfamilie nicht mehr dort, doch eine neue, junge Familie ist eingezogen. Zusammen mit Angestellten bewirtschaften sie den grössten Landwirtschaftsbetrieb der Region. Jedes Jahr an Ostern denke ich an Salaplauna, an die schrecklichen Minuten, aber auch an schöne Momente, ja sogar lustige Anekdoten. Der Brand hat den Zusammenhalt in der Feuerwehr gestärkt, die Motivation gesteigert und uns gezeigt, warum wir eigentlich regelmässig üben müssen. Allen die dabei waren, muss man das wohl nie erklären müssen! Zehn Jahre sind vergangen, viele Einsätze durfte ich bewältigen, neue Erfahrungen hinzugewinnen und heute würde ich es wohl genau so machen, zwar mit neuen technischen Möglichkeiten und wohl auch ruhiger, nicht zuletzt geprägt von diesem grossen Brand vor zehn Jahren.

 von Gion Tenner, Kdt

La cuort claustrala en fiug e flomma

Gliendisdis Patgas, ils 17 d‘avrel 2006, allas 04.10 uras annunzia in vischin da Mustér in fiug ella stalla dalla claustra a Salaplauna. Ina minuta pli tard contonscha igl alarm il pichet 1 dalla Basa da Pumpiers Mustér, allas 04.16 uras vegn igl entir corp da pumpiers alarmaus. 

Ils emprems pumpiers arrivan allas 04.17 uras sil plaz. La stalla gronda sesanfla en fiug cumplein, il baghetg annex brischa medemamein. Per las vias entuorn seglian vadials e vaccas, vischinas e vischins da Raveras e Vitg sesprovan da pigliar ils animals e da catschar ensemen els. La casa da habitar ei buca donnegiada, el nuegl dalla stalla vesan ins persunas che sesprovan da liberar ulteriurs animals. 

Immediat vegnan pumpiers en acziun per segidar cun la liberaziun dils animals e per tener naven ils vischins digl object. In‘ulteriura gruppa segirescha la casa cun ina preit dad aua.

Finalmein vegn l‘annunzia che la gronda part dils animals seigi el liber e cunzun che neginas persunas sesanflien pli en stalla. La preit d‘aua fa siu survetsch ed ei strusch montada che la construcziun da fier dalla stalla lai suenter e l‘entira construcziun sederscha encunter la casa da habitar. La preit d‘aua fa denton bien survetsch e stezza il tablegiau. Era las duas lingias da segirtad san stizzar il fiug sin tetg-casa.

L‘enorma peisa dalla construcziun da fier donnegescha la grunda-tetg dalla casa, denton aschia ch‘ils donns ein internamein buca veseivels. Ussa ha ei num stizzar il fiug e cunquei ch‘il baghetg da rodund 90 meters lunghezia brischa gia dil taliter, entschevein nus cun quella lavur dalla casa naven en direcziun dil baghetg annex. Ussa semuossa la construcziun da tetg loma sco grond problem, pertgei sut il tetg ardan quaders da lenn, fein e strom. Senza allontanar las plattas da stuors eis ei buca pusseivel da stizzar endretg il fiug. Per sustener las lavurs vegn in camiun dalla firma Caduff da Tavanasa en acziun. Tochen ch‘il vehichel arriva sil plaz vegn il fiug stizzaus aschia ch‘el sesanfla sut controlla. Cun agid dil camiun entscheivan las lavurs definitivas da stizzar che cuozan tochen allas 17.00 uras. Cunzun il fein pretenda bia lavur.

Conclusiuns 

La lavur dils pumpiers ei stada fetg buna, tuts han luvrau ruasseivlamein e beinponderau. 

Meins sco scola, mobein per clamar en memoria a tuts pumpiers che legian questas lingias ei il prighel che sezuppa davos ina construcziun da metal. Il mument che la construcziun ei sederschida encunter la casa ei staus incalculabels, ei vegnius senza indicaturs da canera. Tuttenina ei semplamein tut sederschiu, sc‘ina pischada che liua el sulegl. 

Plinavon vein nus giu il cletg d‘esser equipai fetg bein e da ver avunda persunal sil plaz. Il temps ei staus ideals, 95% dalla basa da pumpiers eran presents. Igl auto-scala che suonda proximamein vess susteniu la lavur e levgiau quella considerablamein.

Gliesta dils mieds 

1 auto-cistiarna 

1 auto d‘emprema intervenziun 

2 vehichels da transport cun divers carrs annexs 

1 scala mecanica 

1 sprezza a motor tip 2

52 pumpieras e pumpiers 

4 persunas dalla sanitad 

2 (4) polizists 

ca. 900 m lingia da transport 

ca. 700 m lingia da pressiun

Waldbrand ob Disentis

16.7.1990 (ap) Oberhalb von Disentis ist am Nachmittag im Zusammenhang mit Aufräumarbeiten von Windwurfholz ein Waldbrand ausgebrochen. Das Ausmass des Feuers im Val Segnas auf rund 1600 Metern über Meer war zunächst nicht bekannt, wie die Kantonspolizei Graubiinden mitteilte. Die Feuerwehr wurde bei den Löscharbeiten durch Zwei Helikopter unterstützt

Barschament baselgia Cavardiras 1983

Text original dalla Gasetta Romontscha dils 20. settember 1983

La gievgia [, ils 15 da settember 1983] entuorn las 15.15 dat ei alarm da fiug a Mustér: La baselgia S. Antoni a Cavardiras, resp. il tetg ed il clutger da quella, ein en flommas. Schegie ch‘ils pompiers ein cuninaga el liug, ston ei constatar ch‘il tetg dalla baselgia ed il clutger ein buca da salvar pli. Ils pompiers emprovan aschia da localisar il fiug ed evitar ch‘el sederasi sin ils baghetgs vischinonts. Malgrad ch‘ei tila in ferm favugn reussescha quei, buca il davos grazia al fatg che la baselgia sesanfla agl ur dil vitg.  Il fiug ei ruts ora sil tetg sper il clutger ord motivs aunc buca enconuschents. Sin il vegl tetg da slondas eis el sederasaus zun spert. Ils luvrers fatschentai cun la renovaziun han observau il fiug memia tard, aschia ch‘igl ei buca stau pusseivel d‘evitar in pli grond donn. Era ils pompiers han giu difficultads, inaga perquei che la via Mustér-Cavardiras era serrada muort lavurs da construcziun, aschia ch‘ins ha stuiu cuntonscher il liug da barschament sur Madernal/Pardomat e lu era perquei ch‘ei ha regiu munconza d‘aua tochen che la sprezza a motor ei stada sil plaz. Il fiug ha destruiu totalmein il tetg ed il clutger cun ils quater zenns. Plinavon ei igl arviul donnegiaus, aschia ch‘ins sto construir el da niev. Egl intern dalla baselgia ha ei surtut dau donns d‘aua.

Ils dus maletgs sura derivan digl archiv parochial da Mustér, il maletg sut digl archiv privat da Hans Huonder.

Turnhallenbrand in Disentis

Disentis, 22. Jan. 1974 (sda) In der Gemeindeturnhalle von Disentis im Bündner Oberland ist Feuer ausgebrochen. Trotz dem raschen Eingreifen der Feuerwehr entstand am Gebäude ein Sachschaden von etwa 200 000 Franken. Der Brand wurde vermutlich durch einen auf der Bühne installierten Scheinwerfer verursacht.

Grev incendi ad Acletta/Mustér

Text original dalla Gasetta Romontscha dils 28 da schaner 1964:  La dumengia-sera, ils 26 [da schaner 1964] ca. allas 8 eis ei rut ora fiug en in clavau amiez il vischinadi d‘Acletta, della vischnaunca da Mustér. Il fiug ei sederasaus cun ina spertezia nundetga, aschia ch‘ils baghetgs ella pli proxima vischinonza ein stai en cuort en fiug e flomma. Ladinamein ei il corps da pompiers da Mustér vegnius alarmaus, beinsavend ch‘ei seigi prighel enorm per igl entir vischinadi d‘Acletta. Medemamein ein ils corps da pompiers Trun e Glion vegni avisai ed ins ha supplicau per agid cun ina sprezza da motor da Trun. Las casas ella proxima vischinonza dil fiug eran periclitadas sil pli ault demai ch‘il fiug ei ruts ora el center dils baghetgs. Il serein della sera ha bess las flommas giu encunter Ia casa da Giachen Lozza e Baseli Maissen. Da l‘autra vart eran en emprema lingia las casas da Anton Maissen e Josef Jacomet periclitadas e da vart encunter Val d‘ Acletta la casa da Giusep Maissen ed encunter Segnas la casa da gerau Placi Genelin. Malgrad tutta stenta eis ei buca reussiu da perservar la casa dubla Lozza/Maissen dallas flommas. En in gienà ei il tgiet selvadi seglius vi silla casa Lozza/Maissen ed [ha] arsentau quella biala casa purila. Al corps da pompiers eis ei reussiu da perservar las ulteriuras casas dal barschament.

In trest maletg el clar della glina! Per cletg e ventira han ins pudiu spindrar ils affons e la glieud. La bilanza dil berschament demuossa la sperdita totala della casa Lozza/Maissen e las duas famiglias Maissen Baseli cun 5 affons pigns e Giusep Lozza cun 4 affons ein senza tetg. Els han saviu salvar mo il pli necessari ed urgent. 7 clavaus ein barschai giu dal taliter, en quei la cascharia dil vischinadi ed ina zona da nuorsas. Ils ulteriurs donnegiai vid baghetgs d‘economia ein artavels Flury-Jacomet Josef, Genelin Placi, Maissen Anton, Maissen Sep, Venzin Battesta, Placi Berther, Albert Berther, Baseli Maissen. Enzatgei tiers han ins pudiu salvar, denton quentan ins cun la sperdita da 2 mugias e 50 – 60 tiers manedels. Vulan ins remplazzar il donn, ston ins quintar cun 400 – 500 000 frs. Lein engraziar a Nossadunna d‘Acletta ch‘ella ha preservau il vischinadi d‘ina aunc pli gronda disgrazia. Engraziar lein nus era en num dils donnegiai als corps da pompiers, a tuts gidonters enconuschents e nunenconuschents per lur agid en quellas grevas uras da disgrazia. Duas famiglias cun ensemen 9 affons (ded 1, 2, 21/2, 41/2, 5, 7, 71/2; 11 e 12 onns) ein senza tetg e schurmetg ed han strusch saviu liberar il pli necessari. Lein nus buca gidar quels? Nus cartein bein ch‘ils donnegiai meretan nies sustegn e nies agid. Tgi che sa e po duei tarmetter sil schec postal nr. X. 8580 Donnegiai / Brandgeschädigte Acletta/Disentis in importo en daners ni era vestgadira e raubas dil tenercasa en favur dellas duas famiglias al comite d‘acziun per ils donnegiai d‘Acletta/ Mustér. Gia ordavon engraziein nus a tuts donnaturs cun in cordial „Dieus paghi“

Fotografias messas a disposiziun entras Placi Lozza, Acletta /Mustér

Selva en flommas 1949

ord la Gasetta Romontscha dils 15 da zercladur 1949, scret dil cauredactur Dr. Sep Condrau

Contas gadas vein nus, mond sul Cuolm d‘Ursera, contemplau igl amureivel vitget de Selva al pei dil cuolm: Las modestas casas lenn tut a migliac entuorn il sanctuari de s. Antoni – sco tontas tschuttas entuorn il bien pastur! Ed oz? Ina ruina! La notg dils 11/12 d. q. [da zercladur 1949]  – la sonda silla dumengia – ei il vitget da Selva daventaus l‘unfrenda d‘in sgarscheivel incendi. La baselgia, 12 casas, en quei 5 dublas, e 20 clavaus ein en tschendra. Mo duas casas novas, baghiadas in tschancun dado il vitg, ein salvadas. La pintga cascharia giudem il vitg regorda al luvrar e trafficar d‘ina prusa e luvrusa populaziun purila. Dus chischners entadem il vitg dattan perdetga, ch‘ei vegn aunc cultivau graun e truffels en in‘altezia de 1535 m. sur mar. Il vitg sez ei ina ruina. Igl ei vonzau buc in toc lenn entir. Ils tetgs de stuors sblihi e reviults dal fiug, schaian giudem el fundament dils baghetgs e cuvieran las ruinas sco il batlini la bara. In vitg en bara! Tgei dolur e tgei tristezia per ils 90 vischins (da 30 affons sut 15 onns), ch‘han piars lur fatg e lur tetg egl interval d‘ina ura e mesa. Raschun avunda, de gidar e gidar dat forza, da tuttas varts!    Fiug! Fiug! Igl ei sonda sera. ils vischins de Selva, staunchels dalla lavur, semettan a bun‘ura a ruaus. Paul Bendetg Venzin, il frar de sur Venzin a Surcasti, ei in amen avon casa, mira tgei l‘aura fa e va a letg. Ils pigns dorman gia stagn e bein. Tuttenina cloma la dunna: „Mira tgei clarezia!“ Venzin seglia ord letg, arva ils barcuns e vesa ils treis clavaus entuorn casa en fiug e flomma. Gia letgan las flommas ils mugrins de sia casa nova. Ei dat nuot auter che prender ils 5 affons, dils quals il pign ha 5 meins ed il grond 7 onns, e fugir cun tuts dagl esch davos ora. Ils affons ein en camischa. Tuts a pei blut. Buca raschieni de spindrar la minima caussa. Denton han era ils auters vischins cattau dagur. Il zennet de s. Antoni plira e plonscha. En in gie-na ei igl entir vitg en pei. Sur Schuler, il curaschus caplon de Selva, seglia al telefon, cloma No. 18 ed alarmescha il cumandant de pompiers, che las flommas dattan gia da finiastra en. El po aunc susentar il bab ded 88 onns, che stat cun el, e sto fugir ord casa per salvar la veta. Gaudenz Loretz, che stat odem il vitg, pren il „Jeep“ e camina a Rueras per la sprezza. Sia casa ei aunc intacta. Cura ch‘el tuorna culs umens e la sprezza de Rueras ei ella a tiara. El sa spindrar buc ina pala e buc in zappun! Il fiug seglia d‘ina casa a l‘autra. Las flommas van sco siarps tras ils clavaus.  Mo ina cuorta uirala san ils vischins far diever dil hidrant amiez il vitg. Ei ston schar tut agradgiu e fugir. Egl interval d‘in quart d‘ura – silpli mes‘ura – brischa gl‘entir vitg. Il tschiel secotschnescha, ch‘ins vesa da Trun a Realp.   Igl emprem agid Ei po esser biabein las 10.00 – il radio ha ual dau las novitads – ch‘ins observa a Tschamutt il fiug de Selva. L‘ustiera dil „Hotel Rheinquelle“ allarmescha ladinamein ils pompiers d‘Ursera e Mustér. Ils pompiers de Mustér vevan ual la notg avon giu alarm per dustar in vehement incendi el clavau da Giusep Spescha e luvrartori de Conrad Werth a Raveras. Il commandant de pompiers, Theodor Huonder, udend la sgarscheivla nova de Selva, targlina buca ditg, cloma si il commando de Trun e leventa il pichet dils pompiers de Mustér. El valsenn ded in quart d‘ura banduna igl auto gia il vitg cul material disponibel, schlauchs ed uaffens. Ils de Trun – culla sprezza a motor – van en 45 minutas da Trun a Selva. Disfortunadamein maunca la sprezza a motor de Mustér. Dapi igl incendi ad Acladira-Trun (18/19 XII 48) ei quella a Cuera. L‘assicuranza de fiug, ch‘ha giu plazzau quella avon ca. 20 onns a Mustér, ha aunc buca saviu sedecider de reparar u remplazzar la pumpa defecta. Ina curiosa caussa che vegn alla glisch il mument dalla disgrazia! Il vitg da Mustér ha per cletg buns hidrants. Quei ei stau sia scompa il venderdis vargau. Per ils uclauns ed ils vitgs dil contruon ei la sprezza a motor ina absoluta necessitad. La staziun de Mustér organisescha immediat in tren special per dar ulteriur succuors. Ils pompiers d‘Ursera, ch‘ins ha per part stuiu clamar oda Realp, ed ils pompiers della guardia militara arrivan en in tempo stermentus cun lur 2 sprezzas a motor. En buc ditg ein 3 pumpas a motor plazzadas giu Rein, surprendend la lavur dellas duas psrezzas a maun de Rueras e Sedrun e furnend aua en abuldonza sil plaz d‘ incendi. Il fiug, purtaus d‘in suffel orcanic, ei serasaus cun tala furtina e tala vehernenza ch‘igl ei de far nuot. Ins sto mirar bein de salvar las duas casas dado il vitg. Ord baselgia pon ins spindrar il Sontgissim, il cibori cullas s. hostias, ils calischs e zatgei pararnenta, la statua de s. Antoni ed ina statua de Nossadunna de 300 onns, renovadas da cuort. Tut gl‘auter ei restaus el fiug. Ils vischins san spindrar ton sco nuot. Per cletg ein ils tiers armentivs a mises e las nuorsas ad alp. Ils tiers casa (60 cauras, 12 salvanoris), in diember ualers cun 10 e 12 schaumnas, 80 gaglinas restan el fiug. En nuegl cattan ins ils cadavers de 14 cauras, in sper l‘ auter. La carn berschada renda ina sgarscheivla odur. L‘ entira notg vegn luvrau cull‘ aua e cullas pumpas. Tgei aspect enten far dis! Fiug e fem e ruinas nua ch‘ ins mira. Las ruinas feman aunc gl‘auter di. Nus fagein ina cuorta viseta al liug della disgrazia, Ins sto schar seglir las larmas, cura ch‘ ins vesa ils vischins sillas ruinas de Iur casa. Ei han piars tut quei ch‘ei vevan!

Selva nescha puspei ord las ruinas  La nuviala della disgrazia de Selva va tras I‘ entira Svizzera e leventa la compissiun digI entir pievel. Il president della confederaz.iun, cuss. fed. Nobs, informaus telegraficamein la dumengia damaun, documentescha ladinamein sia simpatia e commiseraziun. Ina delegaziun de 3 commembers dil cussegl pign (Dr. Darms, Dr. Planta, Dr. Margadant) visetan il medem di il liug della disgrazia. Radio-Turitg instradescha quei di ina acziun e porta quella sera in perfetg rapport oral dil maturant Max Jaeger, fegl dil col. Jaeger a Bern, student a Mustér. Il cussegl federal concluda treis caussas: 1. De dar ina summa die 10 000 frs. per igl emprem agid. 2. De metter en disposiziun las baraccas de militer per glieud e fretg, sco ins vul e damonda. 3. De conceder il subsidi maximal per baghiar si las casas de SeIva. La Crusch Cotschna seporscha de furnir resti de letg. La firma Sandoz S.-A. a Basel, ina dellas principalas fabricas de chemicalias, tarmetta 10000 frs. La C. K. W. a Lucern dat 3000 frs. Ils 15 giubilars della firrna Bally, ch‘ in per casualitad quella sera ella «Cruna» a Sedrun fan ina collecta denter els e surdattan ina biala summa per ils disgraziai. La claustra de Mustér tarmetta medemamein ina biala donnaziun de 1000 frs. Centrala Caritas (Lucern) tarmetta frs. 1000. La Fabrica de ponn Trun ha spediu vestgius e cozzas. L‘ uniun evangelica della Svizzera spedescha in auto plein rauba. Da lunsch e dal contuorn vegn ei autos cun resti e victualias e diltut. La posta federala conceda porto liber per tuttas spediziuns tochen 15 kg. Donnaziuns en daner san ins far per schec postal X 150 Acziun d‘ agid per Selva. La viafier transportescha gratuitamein effects pli gronds adressai al Cornite a Sedrun. II comite d‘agid, ch‘ei seforrnaus senza retard secumpona della suprastonza communala de Tujetsch, il plevon de Sedrun, Sur Giusep Durschei, ed il caplon de Selva, Sur Schuler.  Il vitg de Selva ei daventaus repetidamein l‘ unfrenda de grevas disgrazias. 1785 ei il vitg berschaus giu, 1808 ei el vegnius satraus d‘ ina lavina. EI ei adina puspei vegnius baghiaus si. Era quella gada sto il vitg de Selva renescher, cun agid de Diu ed il sustegn de buns carstgauns. Mintgin gidi, tenor sias forzas!

Las fotografias sut ein vegnidas messas a disposiziun entars la Vischnaunca Tujetsch che posseda era ils dretgs. Ulteriuras informaziuns zun detagliadas ein d’anflar cheu, documents originals suenter la catastrofa sin quella pagina

Raveras 1949

Text original dalla Gasetta Romontscha dils 15 da zercladur 1949 Fiug, Fiug! – Il clom de fiug, il tgiern de fiug ed ils zenns de s. Gions allarmeschan ils vischins de Mustér il venderdis sera [ils 10 da zercladur 1949] allas 11.30. Gia stat il clavau, che auda tier la casa die sgr. Gius. Spescha a Raveras, en flomma. Cun ina spertadad nuncapeivla seglia il fiug vi sin la casa. Quater famiglias ed ina femna persula vegnan surpridas dal fiug, che vegn gia da fenestra en. Ei ston fugir aschi spert, ch‘ ei vegnan de Iiberar pauc auter che la veta.  Ils pompiers dil Vitg, della claustra, de Segnas e de Mompe-Medel fan buna lavur. Cun diesch lingias d‘ aua vegnan eIs de localisar iI Iiug. Tut damonda suenter la sprezza a motor. Quella maunca deplorablamein ed aschia sa I‘ aua digl ual d‘ Acletta ual sper il plaz de berschament buca vegnir tratga a nez. Per cletg regia negin suffeI, schiglioc fuss il contuorn de Raveras en grond prighel. Cun tgei spertadad il vent derasa il fiug en in stretg complex de casas lenn sco a Raveras demuossa la catastrofa de Selva. Nus Iein engraziar a Diu, ch‘ el ha schurmiau nies vitg d‘ ina semeglionta catastrofa.  Co vesa ei ora la sonda endamaun? – II clavau, il Iuvratori de Conrad Werth ed ina mesadad della casa sco era il tetgal ein daventai in‘ unfrenda dellas flommas, 18 persunas – iI bia affons – ein senza tetg. Duas famiglias han piars tut. E las autras? – 200 000 liters aua han fatg buna lavur el fiug, denton era caschunau in grond donn. Las mobillas ed igl inventari de tuts cussadents ei vegnius lavagaus dall‘ aua. L‘ indemnisaziun della segirada ei zun pintga. Era la casa ei ruinada. Bein il pli grond donn pitescha il proprietari dils baghetgs intschendrai, sgr. Giusep Spescha, bab de 12 affons.  Engraziond a Diu, ch‘ eI ha pertgirau nus da pli gronda sventira, lein nus seregurdar era de nos donnegiai. Naturalias, resti e daners per quei intent san ins deponer en casa parvenda a Mustér ni adressar a Sur Fidel Camathias, plevon Mustér.  Dieus paghi e pertgiri Vus!

Auf der Brandstätte am Sonntagmorgen Eigener Sonderbericht

Disentis, 12. Juni 1949 (NZZ)

Schon Freitagnacht um 1 1 Uhr ertönte in Disentis Feueralarm. Man vernahm, dass ein rasch angezogener und auf die Strasse geeilter Student der Klosterschule einem in der ersten Aufregung barfuss durchs Dorf rennenden Feuerhorn-Bläser das Alarmzeichen abnahm und selbst damit weitereilte. Am Dorfausgang gegen Curaglia stand ein Stall und ein vierstöckiges Wohnhaus in Flammen. Von überallher sah man in Disentis eine mächtige Feuergarbe und eine grosse Rauchwolke in den grauen Nachthimmel steigen; Pfarrkirche und Kloster waren von einem unheimlichen Feuerschein beleuchtet. Die Feuerwehren des Klosters, der Gemeinde Disentis und der Umgebung, die nach dem Läuten aller Glocken der Pfarrkirche herbeieilten, konnten den Brand rasch eindämmen; da es glücklicherweise windstill war, konnte ein Uebergreifen auf die benachbarten Holzhäuser verhindert werden. Der Stall und der oberste Stock des steinernen Wohnhauses brannten ab; Menschenleben waren Gottseidank keine zu beklagen. Noch während eine Brandwache an dieser Brandstätte wegen der Gefahr eines neuen Aufflammens des Feuers beobachtete, wurde das Bündner Oberland von einer ungleich schwereren Brandkatastrophe heimgesucht. Am Samstagabend um 10 Uhr ertönte das unheimliche Feuerhorn wieder in der Ferne und bald auch in der Nähe. Der Muntatsch, ein Hügel oberhalb der Oberalpstrasse am Dörfausgang von Disentis, stand sogar in einem eigenartigen rötlichen Schimmer, als man um diese Zeit wegen des schon wieder hörbaren Feueralarms aus dem Fenster schaute. Etwa 10 km weit von Disentis entfernt, in Selva, war in einem Stall in der nördlichen Ecke der Häusergruppe, etwa um 10 Uhr nachts, Feuer ausgebrochen. Der rheinabwärts blasende Wind jagte das verheerende Feuer innerhalb von 20 Minuten durch den ganzen dicht zusammengebauten Weiler. Im Nu stand alles, Wohnhäuser, Kirche mit Pfarrhaus und die Ställe in hellen Flammen.

Brand in Disentis.

22.3.1945. Im Haufe des Plazidus Desax in Disentis brach Feuer aus. Das Haus enthielt eine Wollkarderei und die Wohnung des 83jährigen Besitzers, der zum Fenster hinaus gerettet werden konnte. Das Gebäude brannte aus, und die Maschinen des Betriebes wurden stark beschädigt. Auch ein Teil der Wollvorräte ist verbrannt. Ein Anbau mit Schreinerei und der Wohnung einer siebenköpsigen Familie erlitt sehr grossen Wasserschaden.

Barschament Val da Cuoz 1934

Rapport dalla Gasetta Romontscha Nr. 23, ann. 78 dils 7 da zercladur 1934. Fotografias da Decurtins, messas a disposiziun entras Ch. Berger.

Val da Cuoz suenter il barschament

 La dumengia vargada, ils 3 d. q. [da zercladur 1934] ei berschau giu a Mustér, Val de Quoz, 3 baghetgs, duas casas ed in clavau dils 3 frars Ursicin, Constantin e Gion Michel Schnoz. Val de Quoz auda cul vischinadi de Segnas. Ils treis baghetgs, postai in davos I‘auter, secattavan ella Val, in per tschien meters sul viaduct della viafier e la pun dil stradun. Il baghetg sissum fuva la veglia casa Schnoz cun resgia, fallun, mulin e scrinaria. La casa udeva ussa als dus frars Constantin e Gion Michel Schnoz, che fuvan era proprietaris dil baghetg amiez, in clavau. Il baghetg giudem, cun clavau, nuegl, labo­ratori de scrinari, e habitaziun apparteneva al tierz dils frars, Ursicin Schnoz. Ils baghetgs fuvan segirai. Constantin e Gion Michel vevan era segirau empau lur maschinas ed igl uorden de casa, denton per bia buca quei ch‘ei valeva. Ursicin Schnoz ha buca giu segirau il mobiliar. Entras igl incendi ein tuts 3 baghetgs vegni devastai radicalmein. Il fiug ei serasaus cun tala vehe­menza e tala spertadad, ch‘igl ei buca stau pusseivel de spindrar zatgei da num ord casa. Dalla casa giudem han ins insumma mo pudiu spindrar zatgei scartiras, in per madrazzas ed auter nuot. Treis famiglias, 16 persunas, ein senza tetg, privadas dal pli necessari.

A Mustér vegn mintgamai fatg duas processiuns de Sontgilerest, la gievia dalla claustra e la dumenqia dalla pleiv de s. Gions anora. Sentelli che tut tgi che sa e po vegn alla processiun. Aschia eis ei era stau dumengia. Ils vischins de Quoz e contuorn fuvan ualti tuts giu Vitg a messa. En Val de Quoz era restau mo in pèr femnas. In per persunas, ch‘ein suenter proces­siun vegnidas beinspert si da Vitg, per ira a far gentar ein idas sper ils baghetgs ora senza encorscher Ia mi­nima caussa. Pign mument suenter, ei fuva forsa strusch las 12, dattan las flommas gia orasut il tetg. Ils umens, che tuornan ual da messa, vesan la fugatscha, cuorran tgei ch‘ei pon e cattan gia ils 2 baghetgs en fiug. In vischin de Mompé-Medel ch‘observa il fiug alarmescha ils pompiers. Igl ei las 12.05. En pintga uriala ei la sprezza a motor sil plaz. (Ils pompiers ein senschinai bein ed han schau trer si quoz la sprezze, cun in auto de persunas.) II Rein porta aua detgavunda e Ia sprezza funczionescha oreifer, mo igl ei buca remischun. Ei para bunamein ch‘ei brischi pir ch‘ins sprezza, igl element sfrenau anfla ina sgarscheivla preda en quels bagbetgs de lenn e Iai buca luc pli. EI fiug restan 5 s. v. pors.. carrs e bennas ch‘il roder veva pinau de vender, in grond quantum lenna dira, las maschinas ed ualti tut igl uorden de casa dellas 3 familias. En egl d‘in tal element sfrenau ei il carstgaun senza pussonza. Quei che nus savein far oz ei de mitigar la sventira cun schar contonscher ils donnegiai nossa beneficenza. Sch‘enzatgi ha la buontad de seregurdar dils donnegiai fa el ina bun‘ovra. Nus recumandein las 3 familias alla caritad!

Ils donnegiai incarricheschan nus d‘engraziar a tut quels ch‘han dau agid e consolau els en lur tresta sort.